«Манас» эпосу жөнүндө кызыктуу 15 факт

Кыргыз элинин баатырдык эпосунун ана башында турган «Манас» эпосу калпак кийип, кыргыз тилинде сүйлөгөндөрдүн сыймыгы. Ал — элдин туу туткан, руханий азык, идеологиялык багыт алган жол көрсөткүчтөрүнүн бири. Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов таамай аткандай, кыргыз рухунун туу чокусу.

Эпос туурасында окурмандарга, коомчулукка он беш фактыны айтып берүүнү чечтик. Бизге бул жаатта Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин Манас таануу кафедрасынын жетекчиси, филология илимдерин доктору, манас таануучу Аскар Медетов жана манасчы, филология илимдеринин кандидаты Талантаалы Бакчиев жардамчы болду.

Түрк дүйнөсүн таңданткан кичинекей манасчы

Кичинекей манасчы Үмөт Болот уулу жакында кыргыз делегациясы менен Түркия жергесине барып келди. Нооруз майрамына арналып Анкара шаарында өткөн иш-чарада биздин көчөт манасчы өз өнөрүн тартуулаган.

- Түркия жактыбы?

— Стамбул шаары аябай сонун экен. Бул аймактын губернатору менен мэрине жолуктум. Андан кийин Анкара шаарына бардык. Анкара шаарынан 500 км алыс Иса пайгамбардын үңкүрүнө бардык. Султан Сулеймандын мечитине барып, намаз окудук. Эртеси күнү Султан Сулеймандын гареми – Топкапыны көрүп чыктык. Анкараны кыдырдык. Мехмет Султандын музейине барып, атам менен куран окудук. Стамбул шаарында Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин чо-оң эстелиги бар экен. Ал эстеликти көрүп алып, Кыргызстандын президенти Алмазбек Атамбаевдин эстелиги эмнеге жок деп ойлоп жаман болдум. “Манас” айттым, түрктөр мага аябай кол чабышты. Дагы “Манас” айта берейин десем, атам мени алып кетип калыптыр да.

Тургуналы: «Атам Жусуп Мамай суткалап Манас айткан»

Тургуналы кадимки эле Кытайдагы алп манасчы Жусуп Мамайдын чөбөрөсү. Жусуптан Абдыкасы, Абдыкасыдан Турсуналы, Турсуналынын уулу болуп калат. Бишкекте билим алып, атасынын манасын жана Кытай жергесиндеги кыргыздардын бийин өркүндөтүп аткан кези.

-Тургуналы, бизде «Жусуп Мамайдын чөбөрөсү экен» десе эле салттуу суроо туулат, «алп манасчынын урпагы болуп аткандан кийин бу да Манас айтат бекен?» деген, бу жагын өзүң тыңдасаң?

-Кат таанып, 7 жашка чыкканда биз жакта Кара-Булак деген жерде чоң маареке болду. Ошондо Жусуп атам эл алдына алып чыгып манас айттырган. Биринчи жолу болуп аткандан кийин бир аз айтып келип чалкаман кеттим, ыйлап. Өзүм деле билбейм, эмнеге ыйлаганымды, эмнеге чалкаман кеткенимди. Мүмкүн элдин сүрүдүр же эреркедим бекен?.. Кийин мектепте билим ала баштаганда кыйла-кыйла такшалдым. 13 жашка келгенде сахнада атамдын вариантынан чоң-чоң үзүндүлөрдү айтып чыктым. Андан бери Манас оозуман түшө элек.

Улуу манасчы Жусуп Мамай жана анын мурасы

Кыргыздардын улуу манасчыларынын «акыркы могиканы», «кытайлык кыргыздардын азыркы Гомери» атактуу Жусуп Мамай атабыз 96 жаш курагында 2014-жылдын 1-июнунда дүйнө салды… Бүткүл дене-турпаты менен жашоо ыстыкооматы Манастын руху менен сугарылган Жусуп абабыздын жаткан жери жайлуу, топурагы торко болсун. Анын чыгармачылыгы көөнөрбөс булак катары ар бир кыргыздын акылына кыттай уюп, жашоосуна багыт берип кете берсин…!

Манасчынын сырдуу феномени: Улан Исмаилов

«Манас» эпосун, биз кыргыз элинин чыныгы көөнө тарыхынын көркөм чагылдырылышы катары карасак болот. Себеби анда кыргыз элинин көчмөн философиясы, этнографиясы, дүйнө таанымы, дегеле материалдык жана руханий маданиятынын жалпы көрүнүштөрүнүн бардыгы татаал сюжеттүү, чоң көлөмдөгү чыгармага бириктирилген. «Манас» эпосу көчмөндөр цивилизациясынын уникалдуу энциклопедиясы жана кыргыз улутунун сыймыгы катары бүгүн дагы кызмат кылып келе жатат. Анткени кыргыз элинин көөнөрбөс мурасы болгон улуу эпосту жаратып, аны өчүрбөй, өздөрүнүн көөдөнүндө сактап, укумдан-тукумга өткөрүп келе жаткан элдик импровизаторлордун — «манасчылардын» аягы дагы деле куру эмес. Алар элибиздин өткөндөгү улуу баянын улантып айтып, аны менен бирге көркөмдүгүн арттырып, мазмунун байытып, калайык-журтубузга жеткирүүдө зор эмгек сиңирип келишет.